DIDÁCTICA DEL LENGUAJE CINEMATOGRÁFICO

La obra cinematográfica no solo es un recurso para trabajar diversas temáticas en las materiaseducativas o para reflexionar sobre diversas cuestiones sociales, sino que también es arte y cultura, por ello, debe ser objeto de estudio desde un punto de vista creativo, priorizando el conocimiento de su lenguaje. Este nos permite acceder a la información y comunicarnos, a la vez que se desarrolla nuestro pensamiento crítico y se forma a los nuevos espectadores para apreciar la diversidad de cinematografías y culturas.

El conocimiento del lenguaje cinematográfico debe realizarse de forma específica en las materias artísticas para que pueda luego aplicarse en el resto de áreas como un medio más para la formación del alumnado junto a la expresión oral y escrita, cuyo aprendizaje también se desarrolla en materias específicas desde edades tempranas. Debe, además, estar integrado en las programaciones didácticas con una estructura definida y un diseño de contenidos y procesos metodológicos que posibiliten un aprendizaje significativo, con el objetivo principal de formar ciudadanos con capacidad reflexiva y crítica, adaptados a la sociedad digital y que posean una formación comunicativa y no solo instrumental o tecnológica.

La introducción del lenguaje cinematográfico debe realizarse de manera progresiva a lo largo de la Educación Infantil, Primaria y Secundaria y conforme a las etapas de desarrollo intelectual del alumnado. Además, debe perseguir la educación de una mirada reflexiva y consciente hacia todo tipo de imágenes y objetos audiovisuales. En las edades tempranas tendrán mayor protagonismo estrategias para facilitar que el alumnado se acerque a las obras cinematográficas de interés y de difícil acceso para ellos y así potenciar una lectura creativa a través de la iniciación al coloquio. El docente es el responsable de seleccionar adecuadamente esas obras que pueden definir sus gustos y para eso es necesaria también una formación que le permita tener una visión general de la historia del cine. Con este fin, las propias instituciones educativas deben priorizar la creación de una plataforma de cine, con un interés estrictamente pedagógico, que abarque todas las cinematografías, culturas y épocas. La selección de películas debe regirse según criterios de calidad cinematográfica y artística, estar estructurada en categorías y con recursos didácticos para su uso en el aula que faciliten la labor del docente.

En la etapa inicial de la Educación Primaria, e incluso en Infantil, podemos proyectar, por ejemplo, multitud de obras de animación experimental abstracta de los años 30 o 40, como las de Oskar Fischinger, que combinan el movimiento de la imagen y la música. A partir de una de estas obras se puede diseñar un proyecto multidisciplinar en torno al color, las formas, el movimiento, el ritmo, el espacio o la música. Progresivamente, mientras el alumnado va madurando intelectualmente, debemos introducir también procesos de creación cinematográfica, individuales y colectivos, para una comprensión más profunda de la construcción de los mensajes cinematográficos y el disfrute de su componente artístico.

An optical poem, 1938. Oskar Fischinger

Objetivos de la alfabetización cinematográfica

El desarrollo de un proyecto creativo de alfabetización cinematográfica permite trabajar cada una de las siete competencias clave de la educación y facilita un trabajo interdisciplinar, transversal y colaborativo para la construcción del conocimiento y el desarrollo de destrezas de numerosas áreas y disciplinas. Estos proyectos han de estar integrados en las programaciones didácticas y deben incorporar el diseño de actividades que permitan al alumnado avanzar hacia los resultados de aprendizaje en la adquisición de más de una competencia al mismo tiempo.

El objetivo fundamental es desarrollar en el alumnado una mirada atenta y reflexiva, a través de una alfabetización en el lenguaje cinematográfico para formar ciudadanos con pensamiento crítico, con capacidad para construir su propio conocimiento y con valores sociales y democráticos. Los y las estudiantes pueden así desarrollar capacidades como la del pensamiento crítico que les permitirá construir conocimiento a partir de la elaboración de ideas nuevas. Para ello se aprovecharán, como eje central de esta alfabetización, las cualidades pedagógicas de los procesos de creación cinematográfica con el fin de llevar a cabo procesos de enseñanza-aprendizaje que aborden, desde la reflexión crítica y la sensibilidad, cualquier temática transversal a partir de la realidad y del entorno más cercano.

Es importante fomentar la educación en valores a través de las temáticas que abordan las diferentes obras audiovisuales en producción. Estas, a su vez, se convierten en un recurso destacado para la divulgación de contenidos de carácter social, de modo que se contribuye a la compresión y el enriquecimiento personal con diferentes realidades, además de contribuir al reconocimiento de la igualdad de derechos entre distintos colectivos. Trabajaremos, entre otros, temas transversales recogidos en la legislación educativa relacionados con los objetivos de desarrollo sostenible (ODS), el acoso escolar, la igualdad de género, la educación para la paz, la sostenibilidad, la violencia de género, el cuidado del medio ambiente, las libertades y la convivencia que se hacen visibles a través de spots sociales, documentales, obras de ficción o del videoarte.

Igualmente primordial resulta fomentar el trabajo en equipo, que prepara a los estudiantes para un entorno social de cooperación y servicio comunitario, mediante el ejercicio de habilidades sociales, así como por medio de la empatía y la solidaridad. El alumnado consulta y comparte recursos, intercambia información y debate en un clima de corresponsabilidad, espíritu constructivo, respeto y confianza para alcanzar los objetivos propuestos.

Otro de los objetivos es emplear las tecnologías de la información y de la comunicación como herramientas que nos permiten acceder, evaluar, crear y comunicar, ética y legalmente, como sujetos activos de la sociedad del conocimiento, además de utilizar los medios digitales como facilitadores de los procesos de creación. El alumnado aprende a integrar conocimientos y habilidades de varias áreas a través de proyectos más complejos
y multidisciplinares; se impulsa así el aprendizaje y trabajo autónomos, mediante la investigación y la búsqueda de información, con lo que se va desarrollando su capacidad para discernir la información fiable de la que no lo es. Para alcanzar este objetivo, el alumnado desenvolverá estrategias adecuadas para el acceso, búsqueda y tratamiento de la información.

Asimismo, explorará los medios de comunicación y conocerá los lenguajes, en especial el visual y cinematográfico, que sirven de vehículo para aquella. Todo ello de manera experimental, por medio de la realización de un proyecto.

Cine y aprendizaje

La experiencia cinematográfica nos permite reeducar la mirada a través de procesos de alfabetización en su lenguaje y aprovechar sus metodologías y procesos de creación para abordar desde la reflexión crítica y la sensibilidad cualquier contenido o temática. Las posibilidades pedagógicas de los procesos de alfabetización y producción cinematográfica impulsan el pensamiento y la reflexión para desarrollar nuestro propio conocimiento. Además, los mecanismos metodológicos del aprendizaje por proyectos posibilitan la cooperación y colaboración en grupos de trabajo donde el alumnado aprende a escuchar, exponer y dialogar con respeto, cooperación y flexibilidad y también a resolver problemas, planificar y organizar el tiempo de forma eficaz.

Uno de los objetivos fundamentales del arte es acercarnos al conocimiento mediante la generación de un espacio de reflexión y el cine, como representación artística, no es ajeno a esta función. La experiencia cinematográfica no tiene como finalidad realizar un registro o una representación de la realidad, sino que aspira a revelar cierta verdad más allá de la dicotomía entre la ficción y lo documental. Jean Luc Godard (1962) lo explica muy bien al afirmar que parte del documental para darle la verdad de la ficción.

Este tipo de escritura cinematográfica documental nos permite aproximarnos a la realidad como un explorador que recorre caminos a la deriva, donde lo importante es lo que nos vamos encontrando, como en una aventura. El cineasta Andrei Tarkovski (2011) explica la esencia del cine como un fragmento de tiempo que abarca un conjunto de hechos de la vida donde se desecha todo lo inservible para conservar solo los elementos imprescindibles de la imagen cinematográfica con la intención de restituir la vida. Se trata, por tanto, de una metodología de trabajo que tiene como objetivo revelar una verdad que, a partir de la realidad, se construye o reconstruye a través del pensamiento y la mirada del cineasta. Esto no implica distorsionar la realidad sino elevar sus significantes, porque el impulso de una experiencia cinematográfica debe ser el deseo de conocimiento.

La mirada de la creación cinematográfica permite desarrollar una doble vía educativa en los estudiantes. Por un lado, hacer documentales es acercarnos poéticamente a la realidad, a la memoria de las personas que nos revelan su verdad en un diálogo con el cineasta ya que «la cualidad poética de una película nace de la observación inmediata de la vida» (Tarkovski, 2011). La cámara se convierte en una intermediaria que permite que las personas sean reconocidas socialmente ya que las sitúa en el centro del discurso. Estas experiencias cinematográficas nos aproximan a la esencia humana a través de la exploración y la reflexión profunda, emocional e intelectual. Por otro, los procesos de creación cinematográfica permiten la práctica de metodologías activas de aprendizaje en el aula para desarrollar las competencias y el conocimiento en cualquier área a través de la puesta en marcha mecanismos de colaboración, trabajo en equipo, autonomía, responsabilidad y cooperación.

Si queremos realizar un acercamiento honesto a la realidad no podemos hacerlo con ideas preconcebidas y será la propia evolución de la experiencia y del rodaje la que irá estableciendo las necesidades progresivamente, posicionando la cámara como la mirada que registra lo que acontece, no solo desde un punto de vista formal sino también desde un punto de vista emocional. La experiencia y la reflexión a partir del contenido registrado por la cámara deben construir un mensaje dotado de significado y profundidad, que se aproxime a la verdad y la esencia de la existencia humana. Porque «el mérito de la creación es la capacidad de dotar a la imagen de intención y de sentido, en hacer que la imagen sea significativa» (Fontcuberta, 2016).

La estrategia pedagógica debe establecer estos procesos de aprendizaje, tal y como propone María Acaso (2017), como un marco de acción social donde se alienta la idea de cambiar y transformar el mundo. Esta metodología implica convertir al alumnado en un ciudadano activo tanto en la construcción de conocimiento como en la necesidad de su participación social.

cine y educación

El sistema educativo debe proporcionar al alumnado una formación integral centrada en el desarrollo de las competencias, el pensamiento crítico y la reflexión, para que construya su propio conocimiento. La Ley Orgánica 3/2020, de 29 de diciembre (LOMLOE) establece en su preámbulo que «la comprensión lectora, la expresión oral y escrita, la creación artística, la comunicación audiovisual, la competencia digital, el fomento de la creatividad y del espíritu científico se trabajarán en todas las áreas de Educación Primaria» y, con una ligera variación para la Educación Secundaria, que «la comprensión lectora, la expresión oral y escrita, la comunicación audiovisual, la competencia digital, el emprendimiento, el fomento del espíritu crítico y científico, la educación emocional y en valores, la educación para la paz y no violencia y la creatividad se trabajarán en todas las materias».

Por tanto, es importante el aprendizaje y dominio no solo de los lenguajes oral y escrito, sino también del cinematográfico, porque transmiten información y conocimiento, además de que nos permiten expresarnos mediante la utilización de los procesos de pensamiento científico y artístico, al tiempo que fomentan la creatividad. A su vez, el conocimiento y correcto uso de los medios digitales nos facilita el acceso al conocimiento, su construcción y transmisión.

Para lograr este fin es necesario desarrollar estrategias y proyectos pedagógicos integrales, en los que la reflexión, el pensamiento crítico, la creatividad y las metodologías activas y cooperativas posibiliten también la intervención en el entorno más cercano. La comunicación audiovisual es muy adecuada para esta tarea por su potencia transmisora y evocadora de conocimiento y por su cercanía a la realidad de todo el alumnado. Este acercamiento a otras realidades produce en el alumnado experiencias y cambios personales mediante el compromiso, la participación y la construcción de un proyecto compartido para el cambio y la mejora social.

En la actualidad, la implantación curricular de la formación cinematográfica, audiovisual y mediática se halla en pleno debate en los ámbitos educativo, institucional y profesional del cine y de la comunicación. En los últimos años proliferaron a nivel estatal y autonómico numerosos programas educativos relacionados con el audiovisual que se ofertan a los centros educativos de manera global o selectiva. Estos programas, en unos casos, utilizan el cine como herramienta para debatir sobre diversos temas sociales y, en otros, ofertan pequeños talleres de creación cinematográfica impartidos por asociaciones o empresas culturales formadas por profesionales del cine o de la comunicación. Estos talleres son muy limitados en el tiempo y llegan a pocos centros; la participación del alumnado en ellos difícilmente adquiere el protagonismo que requiere un proceso de aprendizaje significativo y acaban convirtiéndose, en muchas ocasiones, en una actividad lúdica. En casi todos los casos se contemplan como una actividad puntual, complementaria o extraescolar ajena al currículo educativo.

En los centros escolares, gracias a las facilidades que proporcionan los medios digitales, han surgido numerosos proyectos e iniciativas de creación audiovisual que parten de la inquietud y del entusiasmo de docentes que, en la mayoría de los casos, desarrollan su trabajo en el aula de forma aislada y gracias a la autoformación. Estos proyectos son tan diversos como los docentes que los impulsan y varían en los contenidos, en las metodologías y en la forma en la que se integran en las materias, así como en los horarios lectivos o no lectivos en los que se imparten. Otra actividad habitual relacionada con el cine dentro de las aulas es el visionado, que se aborda, casi siempre, desde un punto de vista analítico, en una labor de análisis clásico y no desde lo creativo, como expone Bergala (2007): «El análisis de creación contrariamente al análisis fílmico clásico cuya finalidad es comprender, descifrar, leer la película como se dice en la escuela prepararía o iniciaría para la práctica de la creación». (p.127). Este tipo de análisis pretende reflexionar sobre las decisiones creativas adoptadas por sus autores para elaborar sus mensajes e inicia a los espectadores en la educación de una mirada atenta, reflexiva y creativa.

Esta diversidad de propuestas, enfoques y metodologías plantean varias cuestiones a las que no se acaba de dar respuesta: ¿cómo introducir su enseñanza en las aulas?, ¿en qué etapas educativas? y ¿cuál debe ser su desarrollo curricular?

Las materias artísticas tanto de Primaria como de Secundaria son el ámbito en el que se debe desarrollar esta alfabetización audiovisual y en el que impartir, tal y como recoge la LOMLOE, los contenidos curriculares para el aprendizaje del lenguaje cinematográfico que permite la comprensión y creación de mensajes audiovisuales. El resto de áreas deben utilizar este lenguaje, al igual que el oral y el escrito, como un medio para el acceso a la información, la adquisición y construcción de conocimiento aprovechando las cualidades pedagógicas de sus procesos de creación.

SOCIEDADE DIXITAL E ALFABETIZACIÓNS

Na sociedade do s. XXI tanto internet como os múltiples dispositivos dixitais poñen ao noso alcance unha cantidade inxente de información escrita, oral e visual. Recibimos esta información como espectadores pasivos, xa que descoñecemos algúns das linguaxes utilizadas, así como o funcionamento dos medios de información e das canles a través dos cales accedemos a ela. Gran parte desta información que circula polas redes faio en formato vídeo, un soporte que os espectadores sen formación específica confunden en moitas ocasións coa realidade, sen achegarse a el con capacidade crítica.

Esta inabarcable cantidade de imaxes condiciona a nosa percepción da realidade xa que, como reflexiona Fontcuberta (2016), «estamos inmersos nunha orde visual distinta marcado basicamente por tres factores: a inmaterialidade e transmitabilidad das imaxes; a súa profusión e dispoñibilidade; e a súa achega decisiva á enciclopedización do saber e da comunicación» (p. 9). Este autor tamén advirte sobre o feito de que «esta saturación visual obríganos tamén, e sobre todo, a reflexionar sobre as imaxes que faltan» (p. 26) en referencia, non só a aquelas que desapareceron, senón tamén ás que nunca existiron ou foron eliminadas, prohibidas ou censuradas. Á súa vez, emprega o termo Homo photographicus para referirse ao ser humano en tanto consumidor e produtor de infinitas imaxes, grazas á proliferación de dispositivos con cámara alcanzables. A eficacia comunicativa das imaxes pode condicionar o noso comportamento e a nosa percepción da realidade, especialmente en idades temperás.

«(…) calquera persoa está hoxe exposta, desde a súa primeira infancia, ao influxo determinante duns medios que se caracterizan, ante todo, pola súa inmediatez, a súa eficacia comunicativa, o seu atractivo para quen os contempla e a súa capacidade de penetración en todos os niveis da personalidade individual e dos comportamentos colectivos» (Pérez Millán, 2014, p. 11).

Ante esta realidade, a Comisión Europea publicou a Recomendación, do 20 de agosto de 2009, sobre a alfabetización mediática na contorna dixital para unha industria audiovisual e de contidos máis competitiva e unha sociedade do coñecemento incluyente. Nun informe de 2011 incidiu na necesidade de elaborar un modelo de educación cinematográfica para Europa, que incluíse a apreciación do cinema como unha forma de arte, a comprensión crítica, o acceso ao patrimonio nacional, o cinema mundial e o cinema popular, e as habilidades creativas para facer películas. Así mesmo, proporcionou unha definición revisada de alfabetización cinematográfica (film literacy):

«O nivel de comprensión dunha película, a capacidade de ser consciente e curioso na elección de películas; a competencia para mirar críticamente unha película e analizar o seu contido, cinematografía e aspectos técnicos; e a capacidade de manipular a súa linguaxe e recursos técnicos na produción creativa de imaxes en movemento».

Por tanto, parece necesaria unha formación adecuada da cidadanía para unha lectura e reflexión crítica das imaxes, non só como consumidores, senón tamén como produtores conscientes e responsables; formación que debe comezar na educación formal, cun deseño curricular progresivo ao longo das diferentes etapas educativas. Antes de avanzar é necesario establecer e definir algúns termos que imos utilizar relativos á educación audiovisual. Referirémonos, preferentemente, á importancia da alfabetización cinematográfica como o espazo para o coñecemento do cinema e a súa linguaxe, que tamén utilizan a publicidade, o videoclip ou a reportaxe xornalística, e que responde á definición da Comisión Europea antes citada. O termo audiovisual empregarémolo para englobar os produtos da televisión como talk shows, magazines ou concursos que se rexen por outros códigos distintos ao do cinema.

Bergala enfronta ambos os termos para destacar a importancia pedagóxica do cinema sobre os produtos televisivos: «A formación paciente e permanente dun gusto fundado sobre cousas belas pode ter algunha posibilidade, aínda que sexa mínima de actuar como antídoto fronte á crasa estupidez e á fealdade agresiva da maioría dos programas de televisión que non proveñen dun imaxinario do cinema» (Bergala, 2007, p. 58)

medios dixitais na creación cinematográfica

Os medios dixitais son ferramentas que nos facilitan a produción dunha obra audiovisual e deben incorporarse progresivamente nas diferentes fases de creación. A elección dos mesmos debe posibilitar a realización técnica de todo o proceso de produción. A utilización de dispositivos móbiles está ao alcance do alumnado e é unha posibilidade totalmente válida para a gravación e a montaxe, porque o importante é o proceso creativo e a aprendizaxe que se produce durante o mesmo máis aló da calidade técnica. Esta tecnoloxía pode utilizarse tanto para traballos individuais como colectivos.

GRAVACIÓN IMAXE E SON
Un teléfono móbil é unha ferramenta básica e adecuada para a gravación tanto de vídeo como de sons. As limitacións nas posibilidades expresivas de enfoque, iluminación ou perspectiva e na calidade do son deben liquidarse con imaxinación e co impulso da creatividade do alumnado. Se o centro ou o alumnado dispoñen de cámaras fotográficas réflex con gravación de vídeo, estas son unha excelente solución porque posibilitan maior riqueza visual e a gravación do son con micrófonos externos de maior calidade. Por suposto podemos dispoñer de toda a gama de cámaras de vídeo.
A gravación dos sons é máis delicada se non dispoñemos de micrófonos de calidade, que, por outra banda, teñen un elevado custo. Isto afecta de maneira máis especial á gravación de diálogos, polo que debemos asegurarnos de que se escoitan con claridade ou ben reducir a súa presenza á mínima expresión, se é que os necesita. Como xa indicamos anteriormente, o espazo sonoro pode ser unha construción artificial con arquivos dixitais de libre uso. Se gravamos en exteriores, o vento que se pode coar polos micrófonos, convértese en ruído que inhabilita dita gravación, o que obriga a unha construción sonora na edición. Por iso, hai que controlar especialmente a gravación de diálogos en exteriores buscando unha localización que garanta a ausencia de vento.


SOFTWARE EDICIÓN
A ferramenta de edición de vídeo para o alumnado ten que ser gratuíta e para múltiples sistemas operativos. Ademais, debe ter funcións que nos permitan engadir efectos e transicións de vídeo, títulos de crédito e varias pistas de audio.

VN EDITOR – editor de imaxe e audio. Software de edición con versión gratuíta. É moi completo e intuitivo con versións para Windows, IOS e Android. Aplicación sinxela que permite realizar todas as opcións básicas dunha edición completa tanto de imaxe como de son.

DAVINCI RESOLVE – editor de imaxe de edición con versión gratuíta. É moi completo e de carácter profesional con versións para Windows, IOS e Android. Programa de edición máis complexo e profesional recomendable para profesorado ou alumnado con experiencia previa en montaxe de vídeo ou para un acabado de maior calidade.


PROXECTO RETINA

Este curso publicamos para o Ministerio de Educación, Cultura e deporte o proxecto Retina de Alfabetización e Creación Audiovisual que recolle toda a experiencia adquirida no desenvolvemento de Aturuxo Films e nunha dilatada investigación neste campo.

A publicación consta de dous volumes: o primeiro dedicado ao contexto, no que se explíca a necesidade dunha alfabetización audiovisual nas sociedades contemporáneas e como a linguaxe cinematográfica contribúe de maneira efectiva ao coñecemento e á aprendizaxe. Esta primeira parte da publicación complétase cunha visión didáctica do proxecto e cunha serie de exemplos de propostas didácticas. Para iso aproveitaranse, como eixo central desta alfabetización, as calidades pedagóxicas dos procesos de creación cinematográfica co fin de levar a cabo procesos de ensino-aprendizaxe que aborden, desde a reflexión crítica e a sensibilidade, calquera contido curricular ou temática transversal a partir da realidade e da contorna máis próxima. 

O segundo volume está conformado por unha guía didáctica na que se desenvolve de maneira moi sinxela todo o proceso creativo para a elaboración dun proxecto audiovisual desde a idea inicial ata a obra definitiva lista para exhibir. Tamén facilita a organización do grupo e as tarefas de cada membro nas diferentes fases de produción, así como o labor do docente. Detállanse os elementos sintácticos básicos da linguaxe cinematográfica, o proceso creativo que levará a cabo o alumnado cos seus pasos máis significativos e algúns consellos prácticos que axudarán á consecución da obra final. O contido da guía didáctica é eminentemente práctico con explicacións e definicións detalladas, numerosas ligazóns a vídeos explicativos, titoriais, así como a recursos dixitais, documentais, técnicos e bibliográficos. 

Pódese acceder a este proxecto e descargar os seus materiais na web do Ministerio leer.es

Compromiso coa alfabetización audiovisual

Aturuxo Films, ademais da súa actividade docente no IES de Cacheiras e a USC, segue desenvolvendo un amplo traballo na promoción e difusión da necesaria alfabetización audiovisual a través dunha proposta didáctica consolidada. Neste último ano caben destacar, ademais do traballo desenvolvido en numerosos cursos para a formación de profesorado e na Universidade, os premios recibidos ao proxecto desde UXT Educación en Galicia polo seu carácter innovador ou o Premio Mentes AMI á Creación Audiovisual Responsable da Fundación Atresmedia.

Esta difusión compleméntase con publicacións en revistas educativas como EDUGA, Cadernos de Pedagoxía ou o INTEF do Ministerio de Educación. Tamén a pedimento deste Ministerio creamos unha actividade Palanca PROA+ sobre Creación Audiovisual de recente publicación e proximamente unha serie de publicacións e materiais didácticos para impulsar entre o profesorado esta linguaxe polas súas calidades pedagóxicas cun novo proxecto da Plataforma LEER.ES.

Esta liña de traballo pretende concienciar sobre a urxente necesidade de desenvolver nos centros educativos plans de alfabetización na linguaxe cinematográfica para formar ao alumnado de xeito integral. As materias artísticas tanto de Primaria como de Secundaria son as responsables de desenvolver esta alfabetización audiovisual e impartir, tal e como recolle a lexislación LOMLOE, os contidos curriculares para a aprendizaxe da linguaxe cinematográfica que permite a comprensión e creación de mensaxes audiovisuais. O resto de áreas deben utilizar esta linguaxe, do mesmo xeito que o oral e o escrito, como un medio para o acceso á información e a adquisición e construción de coñecemento aproveitando as calidades pedagóxicas dos seus procesos de creación.

O aspecto fundamental para definir un plan de alfabetización cinematográfica é a formación inicial do profesorado que se pode impulsar desde o propio centro educativo a través de grupos de traballo co obxectivo da posta en marcha dun proxecto interdisciplinar. A utilización da linguaxe cinematográfica como un medio máis de expresión e de aprendizaxe na aula fai imprescindible unha formación específica do profesorado, tanto nos elementos da linguaxe e a súa sintaxe como no proceso creativo que posibilita a produción de pezas cinematográficas. Isto permitirá deseñar proxectos pedagóxicos para tratar numerosos contidos a través de metodoloxías activas onde esta linguaxe sexa o vehículo para a aprendizaxe. 

Os docentes deben aprender a valorar a importancia desta linguaxe e estar capacitados para, desde as súas áreas de coñecemento, utilizar e crear recursos cinematográficos con fins pedagóxicos. Esta aprendizaxe da linguaxe cinematográfica debe facerse desde a propia experimentación en tres fases: sintaxe, análise fílmica e publicitaria e creación dunha obra individual e outra colectiva cunha metodoloxía ABP e co manexo das ferramentas TIC necesarias para a súa produción. Que o profesorado pase polo mesmo proceso pedagóxico que posteriormente vai aplicar na aula permítelle desenvolver contidos, estruturar e temporalizar procesos e detectar previamente dificultades. 

Esta formación debe facilitar unha didáctica que proporcione os contidos, coñecementos e metodoloxías de traballo apropiadas para lograr no seu alumnado unha aprendizaxe profunda ligada ás emocións dos procesos creativos.

IMAXINANDO REALIDADES

A mirada de creación cinematográfica permite desenvolver unha dobre vía educativa nos estudantes. Por unha banda, facer documentais é achegarnos poéticamente á realidade, á memoria das persoas que nos revelan a súa verdade nun diálogo co cineasta xa que “a calidade poética dunha película nace da observación inmediata da vida” (Tarkovski, 2011). A cámara convértese en intermediaria permitindo que as persoas sexan recoñecidas socialmente xa que as sitúa no centro do discurso. Estas experiencias cinematográficas aproxímannos á esencia humana a través da exploración e a reflexión profunda emocional e intelectual. E por outro, os procesos de creación cinematográfica permiten desenvolver metodoloxías activas de aprendizaxe na aula para desenvolver as competencias e o coñecemento en calquera área poñendo en marcha mecanismos de colaboración, traballo en equipo, autonomía, responsabilidade e cooperación. Se queremos realizar un achegamento honesto á realidade non podemos facelo con ideas preconcibidas e será o propio desenvolvemento da experiencia e da rodaxe o que irá establecendo as necesidades progresivamente posicionando a cámara como a mirada que rexistra o que acontece non só desde un punto de vista formal senón tamén desde un punto de vista emocional. A experiencia e a reflexión para partir do contido rexistrado pola cámara deben construír unha mensaxe dotada de significado e profundidade, que se aproxime á verdade e a esencia da existencia humana. Porque (Fontcuberta, 2016) “o mérito da creación é a capacidade de dotar á imaxe de intención e de sentido, en facer que a imaxe sexa significativa.”

Esta posibilidade da creación cinematográfica que exploramos en Aturuxo Films permite ao alumnado achegarse á realidade social cercana e crear pezas como Respirar que presenta o testemuño dunha vítima de violencia de xénero e que estreamos en redes tras proxectarse en numerosos festivais de cinema nacionais e internacionais con numerosos recoñecementos como o 2º PREMIO FESTIVAL CINEMA JOVE de Valencia, 1º PREMIO INTERNATIONAL YOUTH FILM FESTIVAL de Plasencia, 1º PREMIO FESTIVAL MICE de Valencia, 1º PREMIO FESTIVAL CACHINUS DE CINE de Cilleros, 2º PREMIO CINEDFEST de Tenerife, 1º PREMIO EMOVE FESTIVAL de Madrid e finalista nos Festivais de Cans, Camera Zizanio de Grecia, Primeir Olhar de Portugal, FECEA de Brasil, DUFF de Croacia ou Youki de Austria.

ATURUXO FILMS – CINEUROPA

O noso proxecto Aturuxo Films – Imaxinando Músicas cumpre 15 anos desenvolvendo a alfabetización cinematográfica e mediática no IES de Cacheiras e o Conservatorio Profesional de Música de Santiago de Compostela con numerosos recoñecementos.

E celebrámolo cunha gran noticia xa que o Festival Cineuropa dedícanos unha das súas actividades paralelas o 15 de Novembro ás 18:00 h. no Auditorio de Galicia. Proxectaremos unha selección de curtametraxes creadas polo noso alumnado do IES de Cacheiras coa interpretación en directo dalgunhas das bandas sonoras por parte do CMUS de Santiago.

Queremos convidarche a compartir este aniversario e o talento do alumnado.

Podes adquirir as entradas gratuítas en:

https://www.compostelacultura.gal/espectaculos/evento/programa-especial-aturuxo-films-imaxinando-músicas

E ademáis estas curtametraxes estarán dispoñibles na sección do Festival da plataforma FILMIN, un gran recoñecemento á calidade do proxecto e do traballo e talento do noso alumnado.

PAISAXES EFÉMERAS

O proxecto pedagóxico Paisaxes efémeras que xurde de Aturuxo Films obtén o recoñecemento de Finalista nos Premios AMI de Alfabetización Mediática e Informacional da Fundación Atresmedia.

Este proxecto multidisciplinar e transversal articúlase ao redor de dúas liñas de actuación estratéxicas recollidas na lexislación educativa; en primeiro lugar ao concepto de paisaxe e cambio climático en relación cos Obxectivos para o Desenvolvemento Sostible ODS da ONU e, en segundo lugar, á alfabetización informacional, mediática e dixital que permite e facilita os procesos de busca de información, documentación e investigación, coa súa posterior análise e reflexión, así como os procesos de creación en diferentes linguaxes aproveitando as posibilidades dos medios dixitais; procesos propios das metodoloxías activas de aprendizaxe.

O obxectivo fundamental é sensibilizar e actuar contra o cambio climático a través dunha investigación que nos sitúe ante a complexidade do problema e permítanos desenvolver actuacións para a redución das emisións de CO2 e un cambio de hábitos para un desenvolvemento máis sostible. É importante que desde o coñecemento, a sensibilización e a acción individual provoquemos desde o poder comunicativo, reflexivo e pedagóxico da arte unha acción comunitaria que á súa vez provoque a resolución de medidas urxentes por parte dos nosos representantes. Con todo iso preténdese que a cidadanía adquira o compromiso e a iniciativa na sustentabilidade.

Encontro Mentes AMI

PREMIO INNOVAGAL

Recibimos un novo recoñecemento, neste caso á miña labor docente, pola traxectoria de compromiso coa innovación educativa ao desenvolver enfoques didácticos que buscan dar resposta ás necesidades do alumnado e que outorga a Consellería de Cultura, Educación e Universidade da Xunta de Galicia. A creación e o desenvolvemento do proxecto pedagóxico Aturuxo Films ten moito que ver neste premio como destaca o xurado: “unha proposta na que emprega a arte coma un motor de desenvolvemento do pensamento crítico. Destaca a súa pedagoxía conectando as artes plásticas (concretamente, o cinema) coa realidade contemporánea. A través do seus proxectos, o alumnado reflexiona e coñece unha linguaxe visual que condiciona a súa vida dende a infancia.

Continuamos coa nosa labor de divulgación e formación para que as linguaxes visual e cinematográfica estean presentes nos procesos de ensinanza-aprendizaxe en todas as etapas educativas e sexan utilizadas como un medio para acceder e construir coñecemento e un medio de expresión, comunicación e aprendizaxe tal e como recolle a LOMLOE: A comprensión lectora, a expresión oral e escrita, a comunicación audiovisual, a competencia dixital, o emprendemento, o fomento do espírito crítico e científico, a educación emocional e en valores, a educación para a paz e a no violencia e a creatividade traballaranse en todas as materias. Todos estes elementos interveñen nos procesos de creación cinematográfica así como un completo desenvolvemento competencial que caracterizan a este proxecto formativo integral, transversal e multidisciplinar.

Desexamos que este novo recoñecemento sirva para difundir e promover a nosa proposta didáctica e a necesidade pedagóxica da alfabetización cinematográfica e mediática nas aulas.

Cinema, aprendizaxe e acción social

A pedagoxía das artes pode contribuír decisivamente á transformación das metodoloxías educativas utilizando os procesos de creación da arte contemporáneo como procesos para a adquisición do coñecemento en calquera área. Como explica María Acaso (2017) é necesario conectar a educación artística coa realidade e conectar a educación xeral coa realidade a través da educación artística.

E neste sentido a experiencia cinematográfica permítenos reeducar a mirada a través de procesos de alfabetización na súa linguaxe e aproveitar as súas metodoloxías e procesos de creación para abordar desde a reflexión crítica e a sensibilidade calquera temática partindo da realidade.

Bergala (2017) afirma que na experiencia dun acto de creación, no xesto de facer, hai unha virtude de coñecemento que só pode pasar por ese xesto. As posibilidades pedagóxicas dos procesos de alfabetización e produción cinematográfica impulsan o pensamento e a reflexión para desenvolver o noso propio coñecemento. E os mecanismos metodolóxicos da aprendizaxe por proxectos posibilitan a cooperación e colaboración en grupos de traballo onde o alumnado aprende a escoitar, expoñer e dialogar con respecto, cooperación e flexibilidade e tamén a resolver problemas, planificar e organizar o tempo de forma eficaz.

O cinema tamén nos permite divulgar contidos sociais contribuíndo á compresión e o enriquecemento con diferentes realidades e dar voz a distintos colectivos recoñecendo os seus dereitos. Por tanto, a experiencia creativa do cinema desenvolve metodoloxías de aprendizaxe facilitadoras de procesos para a adquisición de coñecemento e a acción social. A arte, o cinema e os seus procesos de creación en particular permítennos desenvolver proxectos pedagóxicos integrais onde a reflexión, o pensamento crítico, a creatividade e as metodoloxías cooperativas posibilitan a intervención na contorna máis próxima co obxectivo de impulsar o compromiso social do alumnado. Este achegamento a outras realidades produce no alumnado experiencias e cambios persoais a través do compromiso, a participación e a construción dun proxecto compartido para o cambio e a mellora social. A estratexia pedagóxica debe establecer estes procesos de aprendizaxe, tal e como propón María Acaso (2017), como un marco de acción social onde se alenta a idea de cambiar e transformar o mundo.

As temáticas, realidades e emocións que se reflicten nestas pezas cinematográficas convértense ademais en artefactos causantes de novos procesos de reflexión e aprendizaxe con outros estudantes que poden servir para o desenvolvemento de diferentes proxectos pedagóxicos.

Proxección Esta son eu

Cinema para o coñecemento

Un dos obxectivos fundamentais da arte é achegarnos ao coñecemento xerando un espazo de reflexión e o cinema, como representación artística, non é alleo a esta función. A experiencia cinematográfica non ten como finalidade realizar un rexistro ou unha representación da realidade senón que aspira a revelar certa verdade máis aló da dicotomía ficción ou documental. Jean Luc Godard (1962) explícao moi ben ao afirmar que parte do documental para darlle a verdade da ficción. Este tipo de escritura cinematográfica documental permítenos aproximarnos á realidade como un explorador que percorre camiños á deriva onde o importante é o que nos imos atopando, como nunha aventura. O cineasta Andrei Tarkovski (2011) explica a esencia do cinema como un fragmento de tempo que abarca un conxunto de feitos da vida onde se refuga todo o inservible para conservar só os elementos imprescindibles da imaxe cinematográfica coa intención de restituír a vida. Trátase, por tanto, dunha metodoloxía de traballo que ten como obxectivo revelar unha verdade que partindo da realidade constrúese ou reconstrúe a través do pensamento e a mirada do cineasta. Isto non implica distorsionar a realidade senón elevar as súas significantes porque o impulso dunha experiencia cinematográfica debe ser o desexo de coñecemento.

A mirada de creación cinematográfica permite desenvolver unha dobre vía educativa nos estudantes. Por unha banda, facer documentais é achegarnos poéticamente á realidade, á memoria das persoas que nos revelan a súa verdade nun diálogo co cineasta xa que “a calidade poética dunha película nace da observación inmediata da vida” (Tarkovski, 2011). A cámara convértese en intermediaria permitindo que as persoas sexan recoñecidas socialmente xa que as sitúa no centro do discurso. Estas experiencias cinematográficas aproxímannos á esencia humana a través da exploración e a reflexión profunda emocional e intelectual. E por outro, os procesos de creación cinematográfica permiten desenvolver metodoloxías activas de aprendizaxe na aula para desenvolver as competencias e o coñecemento en calquera área poñendo en marcha mecanismos de colaboración, traballo en equipo, autonomía, responsabilidade e cooperación.

Se queremos realizar un achegamento honesto á realidade non podemos facelo con ideas preconcibidas e será o propio desenvolvemento da experiencia e da rodaxe o que irá establecendo as necesidades progresivamente posicionando a cámara como a mirada que rexistra o que acontece non só desde un punto de vista formal senón tamén desde un punto de vista emocional.

A experiencia e a reflexión para partir do contido rexistrado pola cámara deben construír unha mensaxe dotada de significado e profundidade, que se aproxime á verdade e a esencia da existencia humana. Porque (Fontcuberta, 2016) “o mérito da creación é a capacidade de dotar á imaxe de intención e de sentido, en facer que a imaxe sexa significativa.”

Fotograma Espazos abertos

O CINEMA NA EDUCACIÓN

A implantación masiva da internet, das redes sociais e dos dispositivos móbiles poñen ao noso alcance unha extraordinaria cantidade de información visual a través de fotografías e vídeos que circulan libremente pola rede. Esta inxente cantidade de imaxes condiciona a nosa percepción da realidade e pon en perigo á cidadanía porque, en moitos casos, consumimos as imaxes como espectadores pasivos sen capacidade reflexiva nin crítica e sen preparación. É evidente, por tanto, que descoñecer a linguaxe que constrúe esas mensaxes déixanos nun alarmante estado de indefensión pola súa eficacia comunicativa e a súa capacidade para condicionar a nosa personalidade e comportamento, especialmente en idades temperás.

Ante esta realidade a Comisión Europea publicou recomendacións en 2009/625/CE sobre a alfabetización mediática na contorna dixital e nun informe posterior de 2011 incidiu na necesidade de elaborar un modelo de educación cinematográfica para Europa, que incluíse a apreciación do cinema como unha forma de arte, a comprensión crítica, o acceso ao patrimonio nacional, o cinema mundial e o cinema popular, e as habilidades creativas para facer películas. Tamén recomendou esta definición revisada de Alfabetización Cinematográfica (Film Literacy):

O nivel de comprensión dunha película, a capacidade de ser consciente e curioso na elección de películas; a competencia para mirar críticamente unha película e analizar o seu contido, cinematografía e aspectos técnicos; e a capacidade de manipular a súa linguaxe e recursos técnicos na produción creativa de imaxes en movemento”.

Por tanto parece necesaria e urxente unha adecuada formación da cidadanía para unha lectura e reflexión crítica das imaxes non só como consumidores senón tamén como produtores conscientes e responsables e que debe comezar na educación formal cun deseño curricular progresivo nas diferentes etapas educativas.

Actualmente estase elaborando o currículo da nova Lei de Educación LOMLOE e esperamos que se valore a importancia destas linguaxes visual e cinematográfica que se desenvolven nas súas materias específicas artísticas. Deben aumentar a súa carga lectiva cuns contidos ben estruturados con progresividade nas diferentes etapas educativas para o coñecemento destas linguaxes como vehículos para a aprendizaxe e o desenvolvemento do pensamento crítico e a creatividade.

Iniciamos aquí unha serie de artigos que valoran as posibilidades pedagóxicas do cinema e a súa linguaxe e propoñen unha didáctica posible desde a nosa experiencia no desenvolvemento deste proxecto pedagóxico de alfabetización cinematográfica.